We praten al jaren over overgewicht, calorieën tellen en het minderen met suiker. Ondertussen speelt er bij een grote groep ouderen precies het tegenovergestelde probleem, en dat blijft veel te vaak onder de radar. Ondervoeding treft volgens het Kenniscentrum Ondervoeding al 16 procent van de kwetsbare thuiswonende ouderen, en bij ouderen die in het ziekenhuis of verpleeghuis terechtkomen loopt dat percentage op tot 38 procent. Zonder ingrijpen zijn er in 2027 meer dan 100.000 ouderen ondervoed.
Het gekke is dat bijna niemand het ziet aankomen, ook de mensen zelf niet. Daarom lanceerden het Voedingscentrum en de Nederlandse Vereniging van Diëtisten onlangs de Agenda Ondervoeding NL, gesteund door het ministerie van VWS. Tijd om uit te leggen waarom dit probleem zo hardnekkig onzichtbaar blijft en waar je op moet letten bij jezelf of een naaste.
Hoeveel mensen dit treft is groter dan je denkt
Ondervoeding klinkt als iets uit een ander tijdperk, maar de cijfers vertellen een ander verhaal. Ruim 10 procent van de zelfstandig thuiswonende ouderen kampt ermee, en onder ouderen die thuiszorg ontvangen loopt dat op tot 25 procent. In verpleeghuizen en tijdens ziekenhuisopnames is het beeld nog somberder: dan gaat het om meer dan een derde van de patiënten. Internationaal onderzoek, gepubliceerd in The Lancet, laat zien dat wereldwijd 1 op de 4 ouderen risico loopt.
Vergelijk dat met hoeveel aandacht overgewicht krijgt in de zorg en de media, en het contrast is groot. Amsterdam UMC-epidemioloog Emiel Hoogendijk noemt ondervoeding bij ouderen dan ook een ernstig en onderschat probleem dat dringend hoger op de beleidsagenda moet komen. Bekijk je alleen het gewicht van iemand, dan mis je vaak het echte probleem: te weinig energie en eiwitten binnenkrijgen, terwijl het lichaam daar juist meer van nodig heeft bij het ouder worden.
Waarom het zo vaak onopgemerkt blijft
Een paar kilo afvallen wordt door veel mensen nog altijd als iets positiefs gezien, ook door ouderen zelf. Wie z'n hele leven te horen kreeg dat aankomen slecht is en afvallen goed, trekt die overtuiging niet zomaar los als het lichaam juist behoefte heeft aan meer voeding. Onbedoeld gewichtsverlies wordt daardoor vaak niet als alarmsignaal herkend, noch door de persoon zelf, noch door de omgeving.
Daar komt bij dat eetgewoontes diep ingesleten zijn en dat veel ouderen gewend zijn zuinig te leven. Een kleiner bord, minder trek, een boodschap overslaan: het lijkt onschuldig, maar het stapelt op. Vooral mensen die alleen wonen en weinig mobiel zijn, lopen risico. Tijdens de coronapandemie gaf 10 tot 15 procent van de ouderen in het LASA-onderzoek al aan slechter te eten of maaltijden over te slaan, en die kwetsbare groep is sindsdien niet kleiner geworden.
De gevolgen als niemand het op tijd ziet
Ondervoeding is geen onschuldig bijverschijnsel van ouder worden. Het verzwakt spieren en het immuunsysteem, verhoogt de kans op vallen en verlengt ziekenhuisopnames doordat wonden trager genezen en complicaties vaker optreden. Onderzoek koppelt het ook aan een hoger sterftecijfer. En omdat het zo zelden als zodanig wordt gediagnosticeerd, groeit het probleem vaak maandenlang door voordat er iets aan gedaan wordt.
Dat sluit ook aan bij hoe belangrijk voeding in bredere zin is voor je gezondheid op oudere leeftijd. Wil je weten hoeveel bewerkt voedsel er eigenlijk in een gemiddeld dagmenu sluipt, lees dan ook ons artikel over hoeveel ultrabewerkt voedsel je écht binnenkrijgt, want kwaliteit van voeding speelt op elke leeftijd mee.
Signalen die je kunt herkennen bij een naaste
Ondervoeding sluipt binnen, dus let op kleine veranderingen in plaats van te wachten op een dramatisch moment. Een paar concrete signalen:
- Kleding die ineens losser zit, ook zonder dat iemand bewust is afgevallen
- Minder trek hebben, maaltijden overslaan of steeds kleinere porties eten
- Vaker moe zijn, minder energie hebben voor dagelijkse dingen
- Boodschappen doen of koken wordt lastiger of blijft achterwege
- Wonden of blessures die traag genezen
Zie je een combinatie van deze signalen bij een ouder familielid, buurman of buurvrouw, wacht dan niet af. Een huisarts of diëtist kan met een eenvoudige screening al snel duidelijk krijgen of er iets aan de hand is. Net zoals bij de vroege signalen van een burn-out geldt hier: hoe eerder je het herkent, hoe kleiner de schade.
Wat je zelf kunt doen als je je zorgen maakt
Je hoeft geen diëtist te zijn om iets te betekenen. Vraag gewoon eens door als iemand aangeeft weinig trek te hebben, in plaats van het af te doen als "hoort erbij op die leeftijd". Ga mee naar de supermarkt, kook samen een extra portie mee of stel voor om vaker een tussendoortje met wat extra eiwitten te eten, zoals kwark, een ei of een handje noten. Kleine, eiwitrijke toevoegingen maken vaak meer verschil dan een compleet nieuw dieet.
Voor wie zelf ouder wordt en de eigen darmgezondheid en eetpatroon in de gaten wil houden, is het de moeite waard om ook eens te kijken naar onze tips voor een gezonde darmflora, want een goede spijsvertering en voldoende voedingsstoffen gaan hand in hand. Met de Agenda Ondervoeding NL die sinds 18 september breed wordt uitgerold onder zorgprofessionals, gemeenten en welzijnsorganisaties, komt er eindelijk structurele aandacht voor een probleem dat te lang onzichtbaar bleef. Tot die aanpak overal is doorgevoerd, blijft opletten in je eigen omgeving de beste eerste stap.